Οι προκλήσεις της δημόσιας υγείας – Από τις ζωονόσους, το κλίμα μέχρι τη μικροβιακή αντοχή

Ποιος είπε ότι η υγεία δεν είναι ενιαία και πώς η αναφορά στη δημόσια υγεία, αγγίζει μόνο τον άνθρωπο και όχι τα ζώα και το οικοσύστημα; Ακριβώς για τον λόγο αυτό, οι επιστήμονες τονίζουν εμφατικά, πώς η Ελλάδα πρέπει να δημιουργήσει μία εθνική στρατηγική δημόσιας υγείας απέναντι στην μικροβιακή αντοχή, την κλιματική κρίση και τις πανδημίες, με τη λογική ότι άνθρωποι, ζώα και περιβάλλον, αποτελούν μία ενιαία δομή και ό,τι επηρεάζει τη μία πλευρά, επηρεάζει και την άλλη. 

Την πρώτη ολοκληρωμένη Μελέτη για την Ενιαία Υγεία στην Ελλάδα παρουσίασαν οι Γιάννης Τούντας, Μαρία Λινού, Δημοσθένης Σαρηγιάννης και Θωμάς Μπαρτζάνας σε Συνέντευξη Τύπου που πραγματοποιήθηκε σε κεντρικό ξενοδοχείο της Αθήνας,

Η μελέτη – που βρίσκεται υπό έκδοση – εκπονήθηκε από το Ινστιτούτο Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής (ΙΚΠΙ) και αναδεικνύει την ανάγκη χάραξης μιας Εθνικής Στρατηγικής Ενιαίας Υγείας, στη βάση της διατομεακής συνεργασίας, της πρόληψης και της επιστημονικής τεκμηρίωσης, με στόχο την προστασία της υγείας των ανθρώπων, των ζώων και του περιβάλλοντος, ως ενιαίο και αλληλένδετο σύστημα.

Η Ενιαία Υγεία είναι μια προσέγγιση που αναγνωρίζει τη στενή σύνδεση και αλληλεξάρτηση της υγείας των ανθρώπων, των ζώων και του περιβάλλοντος. Πρόκειται για μια διεπιστημονική και συνεργατική προσέγγιση που εφαρμόζεται σε τοπικό, εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο, με στόχο την προστασία της υγείας των ζώων, των ανθρώπων, της δημόσιας υγείας και τη διασφάλιση ενός βιώσιμου μέλλοντος.

Η προσέγγιση αυτή κινητοποιεί πολλούς τομείς, επιστημονικές ειδικότητες και κοινότητες σε διάφορα επίπεδα της κοινωνίας για να συνεργαστούν με στόχο την ευημερία και την αντιμετώπιση των απειλών για την υγεία και τα οικοσυστήματα, ενώ ταυτόχρονα ανταποκρίνεται στην κοινή ανάγκη για καθαρό νερό, ενέργεια και αέρα, ασφαλή και θρεπτικά τρόφιμα, την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και τη συμβολή στη βιώσιμη ανάπτυξη.

Πάνω από 1 δισ άνθρωποι προσβάλλονται από ζωονόσους

Τα ευρήματα της μελέτης- που εκπονείται για λογαριασμό της MSD Ελλάδος, επιβεβαιώνουν με σαφήνεια ότι οι σύγχρονες υγειονομικές προκλήσεις δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπιστούν αποσπασματικά, αλλά απαιτούν μια ολοκληρωμένη και ολιστική προσέγγιση, όπως αυτή της Ενιαίας Υγείας. Ενδεικτικά:

• 70–90% του κινδύνου εμφάνισης χρόνιων νοσημάτων αποδίδεται σε περιβαλλοντικούς παράγοντες.
• 75% των λοιμωδών νοσημάτων είναι ζωονόσοι.
• Πάνω από 1 δισ. άνθρωποι προσβάλλονται ετησίως από ζωονόσους, με περισσότερους από 2 εκατ. θανάτους.
• 20% των καρκίνων σχετίζεται με τη διατροφή.
• Η COVID-19 προκάλεσε συρρίκνωση της παγκόσμιας οικονομίας κατά 4,3% το 2020.
• Η COVID-19 αποτέλεσε την 3η αιτία θανάτου στην ΕΕ το 2021.
• Τουλάχιστον 15% της θνησιμότητας στην Ευρώπη οφείλεται σε περιβαλλοντικούς παράγοντες.
• Η κλιματική αλλαγή αναμένεται να προκαλέσει 250.000 επιπλέον θανάτους ετησίως (2030–2050).
• Η μικροβιακή αντοχή (AMR) αναγνωρίζεται ως «σιωπηλή πανδημία».
• Περισσότερο από 1 εκατομμύριο είδη απειλούνται με εξαφάνιση.
• Πάνω από 70% των λοιμωδών νοσημάτων προέρχονται από την άγρια πανίδα.

Στο πλαίσιο αυτό, η συντακτική ομάδα της μελέτης διαμόρφωσε ένα συνεκτικό και εφαρμόσιμο σύνολο προτάσεων πολιτικής, το οποίο συγκροτεί έναν ολοκληρωμένο οδικό χάρτη για τη θεσμική ενίσχυση και την αποτελεσματική εφαρμογή της προσέγγισης της Ενιαίας Υγείας στη χώρα μας.

Εθνική στρατηγική με συμμαχίες

Στην κορυφή των προτεραιοτήτων τίθεται η διαμόρφωση εθνικής στρατηγικής για την Ενιαία Υγεία, με σαφές θεσμικό πλαίσιο, εξασφαλισμένη χρηματοδότηση και σταθερούς μηχανισμούς διακυβέρνησης. Παράλληλα, υπογραμμίζεται η ανάγκη ενίσχυσης της συνεργασίας μεταξύ υπουργείων, επιστημονικών φορέων και τοπικής αυτοδιοίκησης, ώστε η Ενιαία Υγεία να ενσωματωθεί οριζόντια σε όλες τις δημόσιες πολιτικές. Κρίσιμος πυλώνας αποτελεί και η συστηματική εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας, διοίκησης και δημόσιων λειτουργών, με στόχο την καλλιέργεια κοινής αντίληψης και κουλτούρας πρόληψης.

Σε επίπεδο δημόσιας υγείας, η μελέτη προτείνει την ανάπτυξη σύγχρονων ψηφιακών εργαλείων για την παρακολούθηση κρίσιμων υγειονομικών δεικτών, την αναβάθμιση της επιδημιολογικής επιτήρησης, καθώς και στοχευμένες εκστρατείες ενημέρωσης των πολιτών για περιβαλλοντικούς και συμπεριφορικούς κινδύνους, με στόχο την ενίσχυση της πρόληψης και της έγκαιρης παρέμβασης.

Η σημασία του περιβάλλοντος

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο περιβάλλον και την κλιματική κρίση, με προτάσεις για τη λήψη μέτρων περιορισμού της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, την προσαρμογή της χώρας στους αυξανόμενους κλιματικούς κινδύνους και τη συστηματική συνεργασία υγειονομικών και περιβαλλοντικών φορέων, προκειμένου να αναπτυχθούν συντονισμένες δράσεις πρόληψης και ανθεκτικότητας.

Τέλος, στον τομέα της ζωικής υγείας, η μελέτη εισηγείται την αναβάθμιση των συστημάτων ελέγχου ζωονόσων, τη στενότερη διασύνδεση των κτηνιατρικών και υγειονομικών υπηρεσιών, καθώς και την υλοποίηση ολοκληρωμένων προγραμμάτων επιτήρησης, τα οποία θα ενσωματώνουν δεδομένα από ανθρώπους, ζώα και περιβάλλον, διασφαλίζοντας έγκαιρη ανίχνευση και πρόληψη μελλοντικών απειλών.

Όπως εξήγησε ο Ομότιμος Καθηγητής Κοινωνικής & Προληπτικής Ιατρικής ΕΚΠΑ και συντονιστής της μελέτης, Γιάννης Τούντας, «η Ενιαία Υγεία δεν αποτελεί πλέον θεωρητική προσέγγιση, αλλά αναγκαία προϋπόθεση δημόσιας υγείας. Οι υγειονομικές κρίσεις των τελευταίων ετών ανέδειξαν τις δομικές αδυναμίες των συστημάτων υγείας. Χρειαζόμαστε μια εθνική στρατηγική που να βασίζεται στη συνεργασία, στην πρόληψη και στην επιστημονική τεκμηρίωση, ώστε να διασφαλίσουμε την ανθεκτικότητα της κοινωνίας μας απέναντι στις νέες σύνθετες απειλές».

Διασφαλίζοντας ασφάλεια & βιωσιμότητα

Η Δρ. Μαρία Λινού, Κτηνίατρος, Πρόεδρος της Ελληνικής Κτηνιατρικής Εταιρείας υπενθύμισε ότι «το 75% των νέων μολυσματικών νοσημάτων προέρχεται από ζώα. Η υγεία ανθρώπων, ζώων και οικοσυστημάτων αποτελεί ένα ενιαίο σύνολο». Και υπογράμμισε ότι, «η πρόληψη των πανδημιών, η αντιμετώπιση της μικροβιακής αντοχής και η προστασία της δημόσιας υγείας περνούν μέσα από τη διατομεακή συνεργασία, την επιτήρηση και την εκπαίδευση. Η Ενιαία Υγεία είναι το πλαίσιο που μπορεί να εξασφαλίσει ασφάλεια και βιωσιμότητα».

Ο Θωμάς Μπαρτζάνας, Αντιπρύτανης Έρευνας, Οικονομικών και Ανάπτυξης του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών ανέφερε ότι «η βιώσιμη κτηνοτροφία, η βιοασφάλεια και οι σύγχρονες τεχνολογίες παραγωγής αποτελούν κρίσιμους παράγοντες προστασίας της δημόσιας υγείας και του περιβάλλοντος. Η ενσωμάτωση των αρχών της Ενιαίας Υγείας στην αγροδιατροφική πολιτική μπορεί να μειώσει δραστικά τις εκπομπές, να περιορίσει τους υγειονομικούς κινδύνους και να ενισχύσει τη διατροφική ασφάλεια της χώρας».

Όταν το κλίμα μας αρρωσταίνει

Ο Δημοσθένης Σαρηγιάννης, Καθηγητής Περιβαλλοντικής Μηχανικής ΑΠΘ και Πρόεδρος Δ.Σ. του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (ΕΙΕ), συμπλήρωσε ότι «η κλιματική κρίση αποτελεί πλέον άμεση απειλή για τη δημόσια υγεία. Τα ακραία θερμικά επεισόδια, η ατμοσφαιρική ρύπανση και οι πυρκαγιές αυξάνουν τη θνησιμότητα και επιβαρύνουν σοβαρά τα συστήματα υγείας. Χρειαζόμαστε μια ολιστική στρατηγική πρόληψης, έγκαιρης προειδοποίησης και ανθεκτικότητας των πόλεων, βασισμένη στις αρχές της Ενιαίας Υγείας».

Ο Αντώνης Καρόκης, Διευθυντής Εξωτερικών Υποθέσεων της MSD Ελλάδος, εξήγησε ότι, «στην MSD συμμετέχουμε ενεργά στον δημόσιο διάλογο για την Ενιαία Υγεία, καθώς έχουμε ουσιαστική παρουσία τόσο στην ανθρώπινη όσο και στη ζωική υγεία, αλλά και στην πρόληψη μέσω του εμβολιασμού. Υποστηρίξαμε με υπερηφάνεια μία από τις πρώτες ολοκληρωμένες μελέτες για την Ενιαία Υγεία στην Ελλάδα, γιατί πιστεύουμε στη δύναμη της γνώσης, της επιστημονικής τεκμηρίωσης και της συνεργασίας. Η Ενιαία Υγεία δεν είναι απλώς μια έννοια – είναι αναγκαιότητα. Είναι μια ευκαιρία να επαναβεβαιώσουμε τη συλλογική μας ευθύνη απέναντι στη δική μας γενιά και στις επόμενες».

Σχετικά με το ΙΚΠΙ

Το Ινστιτούτο Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής (ΙΚΠΙ) ιδρύθηκε το 1989 και αποτελεί μία επιστημονική, αστική, μη κερδοσκοπική εταιρεία. Από την ίδρυσή του μέχρι σήμερα, το ΙΚΠΙ έχει εκτελέσει πληθώρα μελετών και προγραμμάτων, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων αφορά προγράμματα Προαγωγής και Αγωγής Υγείας, μελέτες υγείας πληθυσμού, μελέτες σχεδιασμού και βιωσιμότητας νοσοκομειακών και πρωτοβάθμιων υπηρεσιών υγείας, υπηρεσίες ιατρικής πληροφορικής και τηλεϊατρικής, συστήματα περίθαλψης για ομάδες ασφαλισμένων καθώς και εκδοτικές δραστηριότητες (περιοδικό, ενημερωτικά φυλλάδια, βιβλία, κ.λπ.), διεξαγωγή επιμορφωτικών προγραμμάτων και διενέργεια επιστημονικών εκδηλώσεων (συνέδρια, συμπόσια, διαλέξεις κ.λπ.).