Παγκόσμια έκρηξη ψυχικών διαταραχών – Η Ελλάδα στην κορύφωση της κρίσης ψυχικής υγείας

Οι ψυχικές διαταραχές έχουν σχεδόν διπλασιαστεί παγκοσμίως από το 1990, επηρεάζοντας πλέον 1,2 δισεκατομμύρια ανθρώπους. Αυτό αποκαλύπτει η πιο ολοκληρωμένη μελέτη που έχει πραγματοποιηθεί ποτέ για το θέμα, η οποία διεξήχθη από το «Institute for Health Metrics and Evaluation» (IHME) του Πανεπιστημίου της Ουάσινγκτον σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Κουίνσλαντ και δημοσιεύθηκε στο έγκριτο περιοδικό «The Lancet».

Η ίδια έρευνα καταγράφει δραματική αύξηση και στην Ελλάδα, η οποία πλέον υπερβαίνει τον μέσο όρο της δυτικής Ευρώπης όσον αφορά την επιβάρυνση από ψυχικές παθήσεις.

Πανδημία άγχους και κατάθλιψης

Η ανάλυση, η οποία κάλυψε 204 χώρες και εδάφη για 33 χρόνια (1990-2023), εξέτασε 12 διαφορετικές ψυχικές διαταραχές. Το συμπέρασμα είναι συντριπτικό: όλες παρουσίασαν αύξηση. Τα μεγαλύτερα “κύματα” αφορούν δύο παθήσεις που κυριαρχούν:

• Αγχώδεις διαταραχές: Αυξήθηκαν κατά 47% από το 2019 και μετά.
• Μείζων καταθλιπτική διαταραχή: Αυξήθηκε κατά 24% την ίδια περίοδο.

Η κορύφωση καταγράφηκε τα χρόνια μετά την πανδημία COVID-19, γεγονός που επιβεβαιώνει την εκτίμηση πολλών ειδικών ότι η πανδημία λειτούργησε ως παγκόσμιος παράγοντας ψυχικού τραύματος, επιταχύνοντας μια ήδη υπάρχουσα τάση. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι δύο αυτές διαταραχές κατατάσσονται πλέον στην 11η και 15η θέση μεταξύ 304 ασθενειών και τραυματισμών ως οι κύριες αιτίες επιβάρυνσης της υγείας παγκοσμίως.

Ποιοι πλήττονται περισσότερο; Η μελέτη ανέλυσε τα δεδομένα ανά ηλικία, φύλο και γεωγραφική περιοχή και ανέδειξε συγκεκριμένες ευάλωτες ομάδες:

• Έφηβοι (15-19 ετών): Καταγράφουν τη μεγαλύτερη συνολική επιβάρυνση, γεγονός που αποδίδεται στις αυξημένες ακαδημαϊκές πιέσεις, την κοινωνική απομόνωση (ιδιαίτερα την ψηφιακή εποχή), την επίδραση των social media και την αβεβαιότητα για το μέλλον.
• Γυναίκες όλων των ηλικιών: Παρουσιάζουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά σε σύγκριση με τους άνδρες, μια διαφορά που αποδίδεται σε βιολογικούς (ορμονικές διακυμάνσεις, επιλόχεια κατάθλιψη), ψυχοκοινωνικούς (υψηλότερη έκθεση σε στρες, άγχος, κακοποίηση) και κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες.

Αξιοσημείωτο είναι ότι το φορτίο των ψυχικών διαταραχών διαφέρει σημαντικά ανάλογα με την ηλικία. Στην πρώιμη παιδική ηλικία κυριαρχούν ο αυτισμός, η ΔΕΠΥ και οι διαταραχές συμπεριφοράς, ενώ στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή πρωταγωνιστούν το άγχος και η κατάθλιψη.

Παρά τη φτώχεια και την περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας σε πολλές χώρες, τα υψηλότερα ποσοστά ψυχικών διαταραχών καταγράφονται σε περιοχές υψηλού εισοδήματος. Συγκεκριμένα, η Αυστραλασία (Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία) και η δυτική Ευρώπη (ιδιαίτερα Ολλανδία, Πορτογαλία) βρίσκονται στην κορυφή. Αυτό αποδίδεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων: μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και διάγνωση, αλλά και υψηλά επίπεδα κοινωνικής πίεσης, επαγγελματικής εξουθένωσης και ατομικισμού. Αντίθετα, σημαντικές αυξήσεις παρατηρούνται και σε περιοχές της δυτικής Υποσαχάριας Αφρικής και της νότιας Ασίας, όπου η φροντίδα είναι δυσεύρετη.

Ίσως το πιο καθοριστικό εύρημα είναι ότι οι ψυχικές διαταραχές έχουν ξεπεράσει πλέον τα καρδιαγγειακά νοσήματα, τον καρκίνο και τις μυοσκελετικές παθήσεις, αποτελώντας την κυριότερη αιτία αναπηρίας παγκοσμίως. Το 2023, αντιστοιχούσαν σε 171 εκατομμύρια χρόνια ζωής χαμένα λόγω αναπηρίας και πρόωρου θανάτου (δείκτης DALYs). Κατατάσσονται έτσι στην πέμπτη κυριότερη αιτία συνολικού φορτίου νόσου παγκοσμίως.

Το ελληνικό παράδοξο: Υψηλότερη επιβάρυνση από τη δυτική Ευρώπη

Τα στοιχεία για την Ελλάδα, όπως σχολιάζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Αλίζε Φεράρι (Alize Ferrari), συνεργαζόμενη επίκουρη καθηγήτρια στο IHME, είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά. Η χώρα μας παρουσιάζει: Αύξηση 135,5% στον δείκτη DALYs από ψυχικές διαταραχές από το 1990 έως το 2023.

Το 2023, οι ψυχικές διαταραχές αντιστοιχούσαν στο 8,5% του συνόλου των DALYs στην Ελλάδα, αποτελώντας την πέμπτη σημαντικότερη αιτία συνολικής επιβάρυνσης. Ο δείκτης DALY για ψυχικές διαταραχές στην Ελλάδα (3.005,1 ανά 100.000 κατοίκους) είναι υψηλότερος από τον αντίστοιχο της δυτικής Ευρώπης (2.744,5) και σημαντικά υψηλότερος από τον παγκόσμιο μέσο όρο (2.070,5).

Αυτό σημαίνει ότι ο μέσος Έλληνας πολίτης χάνει περισσότερα χρόνια υγιούς ζωής λόγω ψυχικών διαταραχών από ό,τι ο μέσος Ευρωπαίος της Δύσης, μια πραγματικότητα που αποδίδεται στη δεκαετή οικονομική κρίση, την επακόλουθη λιτότητα, την ανεργία και την ελλιπή στελέχωση και χρηματοδότηση των δομών ψυχικής υγείας.

Η μελέτη αναδεικνύει ένα παγκόσμιο σκάνδαλο: μόνο το 9% των ανθρώπων με μείζονα κατάθλιψη παγκοσμίως λαμβάνουν στοιχειωδώς επαρκή θεραπεία. Σε 90 χώρες, το ποσοστό είναι κάτω από 5%. Μόνο λίγες χώρες υψηλού εισοδήματος (Αυστραλία, Καναδάς, Ολλανδία) ξεπερνούν το 30%. Αυτό σημαίνει ότι εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι παραμένουν χωρίς καμία υποστήριξη.